PHAN KHÔI VIẾT VỀ NGUYỄN DU VÀ “TRUYỆN KIỀU” (1955): PHÊ BÌNH “TRUYỆN
KIỀU CHÚ GIẢI” CỦA LÊ VĂN HÒE
PHÊ BÌNH TRUYỆN KIỀU CHÚ GIẢI
CỦA LÊ VĂN HÒE
Ông Lê Văn Hòe có xuất bản cuốn Truyện
Kiều chú giải ở Hà Nội từ năm 1953, sách khổ lớn, dày 772 trang, là một
cuốn sách viết rất có công phu, kỹ càng và đầy đủ, so với loại sách ấy đã ra từ
trước đến giờ. Muốn viết bài phê bình nó, tôi phải đọc đi đọc lại nhiều lần mới
dám hạ bút, tức là bài này. Với sự thận trọng ấy, tưởng cũng đủ tỏ một độc giả
là tôi, biết quý chuộng và không phụ công lao của tác giả.
Nhan sách là Truyện Kiều chú
giải, nhưng mở đầu ra, người chú giải có đánh giá Truyện Kiều. Phần
đánh giá chỉ có 2 trang mà thôi, nhưng tôi, tôi lại coi phần ấy là trọng yếu
còn hơn 770 trang chú giải kia. Tôi chưa có thì giờ để thảo luận tỉ mỉ về phần
chú giải vì nó khí bề bộn quá, cho nên trong bài phê bình này tôi chỉ mới nói
trước về phần đánh giá.
***
Dưới cái phó đề Truyện Kiều ở
đầu sách, ông Hòe nói Truyện Kiều lấy sự tích ở Phong tình lục, một
tiểu thuyết Trung Hoa “chẳng có giá trị gì mấy”, mà nhờ “ngọn bút tài tình của
cụ Nguyễn Du đã biến hóa … thành một áng văn chương kiệt tác”.
Ông Hòe nói phải. Tôi hồi trước từng
đọc Phong tình lục sách in, và mới đây, năm 1948 lại được đọc bản sách
ấy chép tay của một nhà ở Yên Bái, thì thấy quả thật không có giá trị. Có lẽ vì
nó không có giá trị cho nên mấy trăm năm nay nó đã tuyệt bản ở Trung Quốc. Đọc
cả hai sách đem đối chiếu nhau, thì thấy Truyện Kiều cắt xén xê dịch
nguyên văn Phong tình lục rất nhiều. Có những tình tiết ở nguyên văn
không có thì thêm vào, hay là ở nguyên văn có rất rườm rà mà bớt đi. Do đó,
chúng ta có thể nói Truyện Kiều không phải một tiểu thuyết dịch, cũng
không phải phóng tác, mà là hoàn toàn sáng tác. (1)
Tiếp theo đó, ông Hòe tổng luận tánh
chất và giá trị Truyện Kiều bằng ba đoạn văn rất gọn nhưng rất dứt khoát
mà tôi phải sao lục đúng từng chữ ra đây để làm căn cứ cho sự thảo luận của
tôi. Ông viết:
“Tác giả (chỉ Nguyễn Du) hình như
muốn mượn Truyện Kiều để chứng minh và truyền bá một tư tưởng triết học
tôn giáo. Tư tưởng ấy giá trị cũng tầm thường và chứng minh cũng chưa đúng xác.
Nhưng giá trị Truyện Kiều không
ở tư tưởng đạo đức, luân lý hay triết học, cũng không ở cốt truyện hay bố cục,
kết cấu, chi tiết. Cái giá trị tuyệt đối của Truyện Kiều là ở văn
chương, ở kỹ thuật miêu tả, tự sự và diễn đạt tình cảm của tác giả.
Người ta tán thưởng Truyện Kiều, người
ta học tập Truyện Kiều, là tán thưởng và học tập văn chương Truyện
Kiều. Chính phần văn chương đó đã làmTruyện Kiều bất hủ”.
Theo đó, có thể đặt ra ba câu hỏi:
1/ Có phải tác giả muốn mượn Truyện Kiều để chứng minh và truyền bá một
tư tưởng triết học tôn giáo không? 2/ Có phải cái giá trị tuyệt đối của Truyện
Kiều là chỉ ở văn chương không? 3/ Có phải người ta tán thưởng học tập Truyện
Kiều là chỉ tán thưởng học tập ở văn chương Truyện Kiều mà thôi
không? Ba câu hỏi ấy, tôi muốn đảo ngược thứ tự lên, từ thứ ba đến thứ nhất mà
giải đáp, tự nhiên thấy sự đánh giá của người chú giải là có đúng được phần nào
hay hoàn toàn không đúng.
***








