Bài ca dao "Cày đồng..." dịch hay phóng tác?

 Bài ca dao "Cày đồng..." dịch hay phóng tác?

 

                            Vũ Nho và Bulukhin Nguyễn

 

Dẫn nhập : Trong mấy ngày của tháng 12 năm 2025, Vũ Nho hai lần  nghe nhà thơ Trần Đăng Khoa nói chuyện ở Hội nhà văn Hà Nội. Nhà thơ Trần Đăng Khoa rất ca ngợi Lí Thân của TRUNG QUỐC. Anh cho rằng ông nhà thơ Trung Quốc đã rất tuyệt vời khi viết bài thơ chữ Hán. Và bài ca dao “Cày đồng đang buổi ban trưa” của Việt Nam là dịch thơ Lý Thân. Sực nhớ trang Blog của tôi đã có bàn luận về điều này. Xi chép lại đây để  các bậc thức giả chỉ giáo.

 

Thứ Hai, ngày 19 tháng 8 năm 2013

DỊCH HAY PHÓNG TÁC ?

 

     Bài viết của tác giả có bút danh  Bulukhin Nguyễn

Trong số ca dao Việt Nam nói về nghề nông và giá trị hạt gạo thì bài: "Cày đồng đang buổi ban trưa. Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày. Ai ơi! bưng bát cơm đầy. Dẻo thơm một hột, đắng cay muôn phần " có mặt trong nhiều tuyển tập, chẳng hạn: TỤC NGỮ CA DAO DÂN CA VIẾT NAM của học giả Vũ Ngọc Phan (1). TỤC NGỮ CA DAO VIỆT NAM của Hồng Khánh – Kỳ Anh sưu tầm biên soạn (2), CA DAO VIỆT NAM do Bích Hằng tuyển chọn (3). Không thấy các tác giả của ba tập sách trên chú thích gì về bốn câu đó, làm người đọc đinh ninh là ca dao Việt, thuần túy Việt Nam. Nhà phê bình nổi tiếng Hoài Thanh cũng “yên trí đó là một trong những bài ca dao hay nhất của xứ ta từ trước” (4) Nhưng thực ra nó được dịch từ thơ Trung quốc (5).

鋤禾日當午
汗滴禾下土
誰知 盤中餐
粒粒 皆辛苦

* Phiên âm
Sừ hòa nhật đương ngọ
Hãn trích hòa hạ thổ
Thùy tri bàn trung xan
Lạp lạp giai tân khổ

* Dịch thơ (chưa rõ dịch giả)
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi! bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hột, đắng cay muôn phần.

Hiện nay có hai thuyết về tác giả bài thơ chữ Hán trên. Hoặc của Lý Thân (李紳,772 - 846) người Vô Tích tỉnh Giang Tô, hoặc của Nhiếp Di Trung (聶夷中, 837 - 884) người Hà Đông. Có điều lạ, trong “Toàn Đường thi” (全唐詩) (5) bốn câu trên được xếp vào ngũ ngôn tứ tuyệt vừa để ở mục Nhiếp Di Trung vừa để ở mục Lí Thân.
   Bu tui không hề có ý định xác minh Lí Thân hay Nhiếp Di Trung là tác giả, điều đó quá khó, vì chính các học gỉa thượng thặng của Tàu còn nói nước đôi, chưa dứt khoát được. Ở đây, Bu muốn cùng các bạn luận giải xem tại sao từ: “sừ hòa nhật đương ngọ, hãn trích hòa hạ thổ, thùy tri bàn trung xan, lạp lạp giai tân khổ” mà một người Việt nào đó đã dịch ra: “cày đồng đang buổi ban trưa , mồ hôi thánh thót như mưa rộng cày, ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hột đắng cay muôn phần”.

1- Trước tiên chúng ta tìm hiểu nghĩa một số chữ Hán (6)
- Sừ 鋤 : khi danh từ, sừ là cái cuốc.
Ví dụ: Nguyễn Trãi có nói với bạn là Hữu Nhân: 他年淽溪約, 短笠荷春鋤 : “Tha niên Nhị Khê ước, Đoản lạp hạ xuân sừ”, nghĩa là: Năm nào hẹn về Nhị Khê đội nón lá, vác cuốc đi làm vụ xuân.
Khi động từ, thì sừ (鋤) là cuốc, ví dụ: sừ địa 鋤 地 là cuốc đất (7)
- Hòa 禾: lúa chưa tuốt ra khỏi bông, chưa cắt ra khỏi rơm rạ. Kinh thi có câu: Thập nguyệt nạp hòa giá 十月納禾稼 Tháng mười thu vào thóc lúa.
- Bàn 盤: Cái mâm. Mâm, khay. TruyệnThủy hử có câu: Thác xuất nhất bàn, lưỡng cá đoạn tử, nhất bách lạng hoa ngân, tạ sư 托出一盤, 兩個段子, 一百兩花銀, 謝師 . Nghĩa là: Bưng ra một mâm (gồm) hai tấm đoạn, một trăm lạng hoa ngân (để) tặng thầy.

2- Có hai câu đáng quan tâm:
- Câu thứ nhất: Sừ hòa nhật đương ngọ (鋤 禾日當午) Nếu cứ máy móc theo nghĩa từng chữ thì phải hiểu là: Cuốc lúa đương lúc ban trưa. Như vậy vô lí, vì không ai lại đi cuốc lúa. Nếu cày đồng thì chữ Hán đã có từ canh điền ( 耕田)
- Câu thứ ba: Thùy tri bàn trung xan (誰知 盤中餐)
Nếu máy móc theo từng từ thì phải hiểu câu này là: có ai biết được cơm trên mâm
- Có lẽ do cũng băn khoăn như Bu tui nên Nhà thơ Học giả Khương Hữu Dụng đã dịch cả bài như sau:
       Xới lúa, trời đứng bóng

       Mồ hôi đổ xuống ruộng
       Ai biết cơm trong mâm
         Hạt hạt đều cay đắng. (4)
Chữ sừ (鋤) là cuốc, được Nhà thơ Học giả Khương Hữu Dụng gọi là xới. Sừ hòa 鋤 禾 là xới lúa, tức là động tác làm cỏ lúa của nông dân.

3- Bu tui xin dẫn ra hai câu thơ của Nhiếp Di Trung trong “Điền gia nhị thủ” (田家二首)(5)liên quan đến sự cày đồng để đối chiếu với sừ hòa 鋤 禾 đã nói trên:
        父耕原上田

    子削山下荒
Phiên âm:
Phụ canh nguyên thượng điền
Tử tước sơn hạ hoang
Dịch nghĩa:
Cha cày ruộng trên cao
Con vỡ hoang dưới núi
4- Từ luận giải trên, Bu tui hồ nghi bài ca dao:

Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi! bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hột, đắng cay muôn phần.

Do một người Việt cực tài nào đó dựa vào bài thơ chữ Hán rồi phóng tác ra chứ không gọi là dịch được. Mong các bạn có lời chỉ giáo.
------------------

 

(1) Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1971

(2) Nxb Đà Nẵng 2007

(3) Nxb Văn hóa Thông tin 2011

(4) http://www.thivien.net/viewwriting.php?ID=250

(5) huynhchuonghung.com

(6) Từ điển Hán Việt mạng.

(7) Từ điển Việt Hán của Đinh Gia Khánh

 

DƯỚI ĐÂY LÀ MỘT SỐ Ý KIẾN BÀN LUẬN ( VN tôi đưa bài của bác Bulukhin về trang blog cá nhân, nhiều ý kiến bàn luận sôi nổi, VN chỉ trích lại một vài ý kiến tiêu biểu)

 

 

VŨ NHO

Tôi rất kính nể sự công phu và uyên bác của bác Bu về bài viết này.
Quả thực tôi mới chỉ biết rằng tác giả bài “Xới lúa” là Lý Thân, chứ không biết một ông thứ hai Nhiếp Di Trung cũng của Trung Quốc.
Có điều bản phiên âm của bác Bu khác một chữ với bản phiên âm trong sách Thơ Đường, nxb Văn Học, HN, 1987. Đó là "thùy TRI" ( Ai biết) và "Thùy NIỆM" ( Ai nghĩ). Dù là NGHĨ hay BIẾT thì về cơ bản cũng không khác nhau nhiều. ( Tất nhiên là vẫn có nét khác).
Tôi không dám chỉ giáo bác Bu, nhưng có một cách nghĩ không giống bác và một số người. Ấy là:
- Tại sao ta cứ nghĩ là một nhà nho nào đó DỊCH thơ Lí Thân? Biết đâu thời ấy khi phong kiến phương Bắc cướp phá chúng ta, họ chả thu những câu ca dao này về, rồi Lý Thân dựa vào đó mà phóng tác ra bài thơ chữ Hán.
- Có thể Lý Thân cũng không đọc ca dao Việt, mà cũng chả có ông nhà nho nào đọc LÝ Thân. Vấn đề là ở chỗ " Những tư tưởng" đề cao công lao của người làm ruộng gặp nhau, cảm xúc tương đồng nhau. (Về chuyện này, nếu so sánh một số tục ngữ của các nước xa nhau về địa lý, khác nhau về văn hóa, tín ngưỡng thì sẽ rõ). Có thể thêm một dẫn chứng là cụ Nguyễn Du của Việt Nam và cụ A.Puskin của Nga không có điều kiện đọc nhau. Thế mà hai cụ miêu tả hai chị em gái Thúy Kiều, Thúy Vân và Tachiana, Ôn ga ( trong tác phẩm Epghenhi Onheghin) cứ như hai giọt nước. Cô chị giàu cảm xúc, sống nội tâm sâu sắc, cô em mặt tròn thì  sống đơn giản, mau quên. Chỉ có thể lí giải những thiên tài gặp nhau  mà thôi.    
- Khả năng cuối cùng mới là nhà nho ta dịch Lý Thân. Nhưng đâu có dịch sát. Một bên là “Xới lúa”, một bên là “Cày đồng”. Đi cày vất vả, nặng nhọc hơn xới lúa. Và cày đồng, cái công việc bắt đầu từ làm đất, xa hơn việc xới lúa, nên người đời "dễ quên". Còn chuyện khi bưng bát cơm ăn và khi thấy cơm trên mâm. Ông tác giả Tàu nhấn mạnh : lạp lạp giai tân khổ: hạt hạt đều cay đắng. Trong khi đó, ông nhà thơ dân gian Việt Nam nói chuyện DẺO THƠM khi ăn cơm, cái đắng cay người đời đâu có cảm thấy khi ăn.
Tóm lại, tôi không muốn cứ nhìn lệ thuộc, cài gì VN cũng phải dịch từ Tàu. Mà nếu có đem so hai bài, thì tôi nghiêng về sự tinh tế, sâu sắc của bài ca dao Việt Nam, không phải vì tôi là người Việt, mà thực tế là bài đó hay hơn!

 

PHUSA14:20 Ngày 20 tháng 08 năm 2013

Bác Vũ Nho phân tích cũng rất có lý, PS tâm đắc câu này
"Biết đâu thời ấy khi phong kiến phương Bắc cướp phá chúng ta, họ chả thu những câu ca dao này về, rồi Lý Thân dưa vào đó mà phóng tác ra bài thơ chữ Hán."
Thật ra PS cũng không chuyên sâu về văn học, nhất lại là văn học Tàu nên cái vụ này PS MÍT ĐẶC lắm. Bác nào nói có lý là PS giơ tay ... xin chữ ký ngay thôi

Bulukhin Nguyễn17:45 Ngày 20 tháng 08 năm 2013

Bu được biết bác Vũ Nho là giáo sư tiến sĩ
Ý kiến bác ấy rất hay và Bu đang hiệu chỉnh lại bài viết của mình

Bulukhin Nguyễn 21:20 Ngày 20 tháng 08 năm 2013

Với bác Vũ Nho

Rất cảm ơn những ý kiến sâu sắc của bác
Bác đã đưa ra nhiều khả năng để xem xét một cách thấu đáo vần đề này
Bu tui sẽ tham khảo bác Vũ Nho, bác PNH ( Phạm Ngọc Hiệp – VN chú), bác NaNo BoBi để hiệu chính lại bài viết.

 

 

                                                          Hà Nội, 24/12/2025