VŨ NHO dịch

 

Alếch xây Ki ro no xớp (Nga)

Đồng ta le Bran đen buốc

Vốp ca nhặt được một đồng tiền ở sân. Đó là đồng tiền bằng đồng to và nặng. Trên một mặt vẽ hình con đại bàng hai đầu, móng quắp lấy một cây chuỳ và một vật gì đó giống như quả bóng đá. Bên trên con đại bàng là một vòng cung có dòng chữ «năm copếch». Ở mặt bên kia có những chữ viết không hiểu được xoắn vào nhau, bên trên nó là chiếc vương miện; tất cả được viền bằng những cành lá, còn ở chính giữa là năm lưu hành: 1776. Tim Vốp ca đập thình thịch.

«Chà chà, một đồng tiền cổ!» — cậu nói và chạy đi tìm Xeriôga.

Xeriôga xoay xoay đồng tiền bằng các ngón tay, nhổ bọt xát nó rồi lấy tay áo chùi đi, đoạn tuyên bố rằng nếu lấy búa đập dẹt nó ra thì sẽ được một hòn cái cỡ thể giới, đem chơi «đáo» thật tuyệt. Nhưng Vốp ca giằng lại nó, đút tọt vào túi và trịnh trọng nói rằng sẽ không chơi «đáo» đựng gì sắt, bởi vì cậu sẽ sưu tầm những đồng tiền cổ.

Câu chuyện bộ sưu tập của Vốp ca bắt đầu như vậy. Cậu biết đứa bạn nào có những đồng tiền cũ cậu liền đem con tem, ngòi bút, kẹo bánh và bao thuốc lá để đổi. Cậu hỏi xin những người quen của mẹ, và những người này cho cậu các đồng tiền cũ với vẻ không hề nuối tiếc.

Tất cả các đồng tiền cậu dồn vào trong chiếc hộp đựng thuốc xì gà mà ba cậu cho. Quãng già nửa năm, Vôpca tự nghĩ đến việc chia các đồng tiền thành hai đống: một đống là tiền Nga, một đống nữa là tiền nước ngoài. Vì ba bỏ xì gà không hút nữa, nên cậu đành phải đựng những đồng tiền nước ngoài vào cái hộp bằng sắt có những dòng chữ chẳng phù hợp "Kẹo nhà hát".

Thế là xuất hiện một hệ thống, cho đến cuối năm học Vôpca đã sưu tập tiền cổ khá là chuyên nghiệp. Nhưng đồng tiền nước ngoài cậu chia theo từng nước và bỏ vào các bao diêm. Còn tiền Nga cậu chia làm ba loại: thế kỷ hai mươi, thế kỷ mười chín, thế kỷ mười tám. Tiền cổ hơn nữa thì không có. Vôpca xin mẹ tặng quà sinh nhật cho mình một chiếc kính lúp có tay cầm bằng nhựa. Dùng kính lúp soi những đồng tiền cổ và tìm ra những chi tiết mới mẻ của chúng là một sự thích thú lớn nhất trong đời đối với cậu. Rôì kể về những đồng tiền của mình cho các bạn cũng thật thú vị, như là trả lời tốt một bài đã thuộc.

Có một cậu bé lạ lùng tên là Mecuri chuyển từ trường khác tới lớp Vôpca. Trong buổi học đầu tiên của cậu ta, giờ địa lý, bỗng có một con ong bay vào lớp. Con ong bay và kêu vo... vo... vo. Cô giáo Kira ngửng nói về công nghiệp của Tiệp Khắc và hỏi: "Có con gì bay vậy? Hãy bắt nó và ném qua cửa thông gió".

Thế là ai nấy tớn lên tìm xem con gì bay, nhưng chẳng tìm thấy gì. Còn con vật tiếp tục vo vo một lúc nữa và hình như bay qua cửa thông gió. Cô Kira sai đóng cửa thông gió lại để không còn con gì có thể bay vào và lại tiếp tục nói về công nghiêp.

Đến giờ hình học lại bay vo vo, nhưng thầy dạy toán, Ivan ứng xử theo kiểu khác. Thầy lắng nghe và bảo giống lắm. Có điều bây giờ không phải lúc. Khi ra chơi hãy kêu vo vo."

Thế là con ong bỗng im bặt, hình như nó chưa hề bay vào. Khi giờ học kết thúc, mọi người tìm xem ai kêu vo vo, nhưng chẳng có ai thú nhận.

Hóa ra Vôpca đi về cùng đường với anh bạn mới. Hai đứa đi im lặng một hồi, mặc dù Vôpca rất muốn khoe với anh bạn mới về bộ sưu tập của mình. Vừa đúng lúc cậu quyết định nói thì bỗng nhiên nghe thấy tiếng ong bay vo vo.

• Thế là cậu kêu à?! - Vôpca thốt lên.

• Tớ. Thế nào, không giống ư?

• Cực giống. Thế cậu còn biết làm trò gì nữa?

• Tớ biết tuốt. Cúc cu cu, meo meo, gâu gâu, chút chút, be be, gừ gừ - cậu muốn cái gì tớ cũng làm được. Vì chuyện đó mà tớ bị đuổi khỏi trường số 62 đấy.

• Trường mình không đuổi đâu - Vôpca an ủi cậu ta - Ở trường mình hoạt động văn nghệ rất hay. Bạn sẽ biểu diễn. Còn tớ thì chuyên sưu tầm tiền cũ. Tớ đã có khoảng hai trăm đồng tiền.

• Ít lắm - Mecuri nói với vẻ coi thường -

Tớ có hơn một ngàn.

• Thế cậu sưu tập lâu chưa? - Vôpca hỏi, sửng sốt trước số lượng như thế.

• Tớ chẳng sưu tập - Me-cu-ri trả lời. Vôpca ngạc nhiên.

• - Bà tớ sưu tập suốt cả đời. Sau đó bà mất, bộ sưu tập thuộc về tớ, Cũng chẳng còn ai khác để mà cho.

• Thế có tiền để đổi không? - Vôpca hỏi. "Chúng mình đổi nhé".

• Chắc là có thể đổi. Bạn hãy đến, chúng ta sẽ xem. Tớ khuyên đừng mang đến những thứ vớ vẩn. Tớ có vô thiên thủ.

Ngày hôm sau, đi học về Vôpca tới chơi nhà Me-cu-ri. Túi áo khoác của cậu đầy ních toàn tiền.

Ở đây không chỉ là những đồng tiền đổi, bởi vì rằng không thể hình dung tất cả các bản sao của Vôpca có giá trị gì đối với một nhà sưu tập cự phách. Ngoài mấy đồng tiền nhôm của Đức, đồng chinh Mông Cổ và vài thứ lặt vặt Vôpca còn mang theo đồng xu mười hai góc của Ấn Độ, đồng tiền Triều Tiên có lỗ vuông, đồng xu Thụy Điển năm 1764 có mũi tên bắt chéo, đồng tiền Li-băng có hình tàu chiến và niềm kiêu hãnh của bộ sưu tập đó là đồng một rúp bằng bạc có cây thánh giá Manta.

Bộ sưu tập của bà cậu bạn gây cho Vôpca một ấn tượng cực kỳ mạnh mẽ. - Có đủ tất cả các loại tiền Nga, trừ những đồng tiền vàng, Me-cu-ri giải thích vì mẹ cậu đã lấy để trang sức cho vòng đeo cổ. Có cả đồng tiền bằng bạc đúc ở Nôp gô rốt nặng gần hai trăm gam. Đồng rúp làm ở Páp lôp có thánh giá Manta có dòng chữ thật khó hiểu: "Không cho chúng tôi, không chỉ chúng tôi, mà tên tuổi cho anh" - có những bốn đồng cả thẩy. Mêcuri nói rằng còn có đồng trên làm ở Ki ep, có sáu góc nặng gấp đôi so với đồng ở Nốvgôrốt, nhưng cái đó mẹ câu cũng lấy.

Mêcuri đưa cho Vốpca xem các đồng tiền một lúc, sau đó cậu ngáp và nói rằng chuyện này cậu ngán lắm.

• "Cậu cứ chọn lấy những đồng cậu muốn đổi, sau đó gọi tớ nhé" – Cậu ta nói rồi nằm xuống đàng hoàng đọc sách.

Vốpca lục lọi trong đống tiền một tiếng đồng hồ. Tất cả đều rất hấp dẫn đối với cậu. Chọn ra những đồng tiền có thể đổi chác với những đồng xu thảm hại của mình thật quá khó khăn... Đột nhiên Vốpca nhìn thấy một đồng tiền. Ôi, đây mới là đồng tiền! Một đồng tiền bằng bạc dày và to bằng tròn chén. Một mặt của nó chạm hình một hiệp sĩ mặc áo giáp cầm thanh kiếm, còn mặt kia là hình ảnh con sư tử chuẩn bị chồm lên. Mắt Vốpca hoa lên khi cậu nhìn thấy đồng tiền này. Bạn có thể đem cả bộ sưu tập của mình để đổi lấy nó, nhưng chắc chắn, không đời nào Mêcuri chịu đổi. Chẳng lẽ có thể chia tay với một vật quý nhường này ư? Sau khi bình tĩnh hơn một chút, Vốpca bắt đầu tìm hiểu các dòng chữ. Tất cả các chữ ghi, cậu đọc được chỉ có ba từ

"Phêrêtorich” “Brandenbuôc" và "tale"

– Đồng ta le Brandenbuôc ! – cậu thì thầm. Có thể đây là đồng tiền duy nhất còn lại trên thế giới nằm trong bộ sưu tập của Mecuri chăng? Làm sao nhỉ, nếu như ngay cả cậu ta cũng không biết chuyện này?

Vốp ca nhìn Mecuri. Cậu ta nằm trên đi văng và chẳng mấy may để ý đến Vốp ca. "Chỉ cần lấy và bỏ vào túi...". Mặt Vốp ca đỏ ửng lên như tôm luộc vì ý nghĩ đó. Chưa bao giờ cậu hành động như thế để bổ sung vào bộ sưu tập... Tốt nhất là đưa một cái gì đó rất giá trị ra đổi. Nhưng mà cậu có cái gì có giá trị? Tất cả đồ chơi, sách vở, những đồng tiền và các con tem của cậu cũng chẳng xứng với một nửa đồng ta le này. Chẳng có cái gì có thể đổi được nó... Vốp ca lại ngắm nghía đồng ta le. Dưới người hiệp sĩ cậu nhìn thấy năm tháng 1648... Cậu cảm thấy hoàn toàn tuyệt vọng. Ai có thể đem cho vật đó được? Đây là hiện vật của bảo tàng...

– Thế nào, cậu chọn được chưa? – Mecuri hỏi và gấp sách lại.

Vốp ca giật mình và thả iđồng ta le vào tay. Nhưng tay không giấu kín được. Vốp ca ép tay vào bụng và trả lời, giọng như nghẹn lại:

– Tớ đã chọn được vài thứ. Nhưng chẳng biết cậu có đổi không. Của tớ toàn đồng xòang.

– Tớ không đổi đồng xòang đâu – Mecuri nói – Chẳng có thích thú nào cả, đúng không?

Bằng những lời ấy, cậu ta tự mình tước mất đồng ta-le Bran-đen-bốc. Tay Vốp-ca rời ra xuôi xuống đùi, đồng ta-le bất ngờ rơi vào túi áo. Vốp-ca không hề vui vì chuyện đó. Đầu cậu quay cuồng vì ý nghĩ làm thế nào để nhét đồng ta-le trở lại cái hộp. Me-cur-ri đi đến cạnh bên và hỏi:

— Thế của cậu đâu?

Tay run run, Vốpca móc ra một nắm những đồng tiền thảm hại của mình. Me-cur-ri xem từng đồng rất chăm chú, sau đó chọn ra tất cả các đồng tiền bằng bạc và nói rằng mặc dù cậu cũng có những loại đó, nhưng cậu đồng ý đổi những đồng tiền bằng đồng. Vốpca chọn lấy số tiền bằng đồng tương đương cho vào túi và ra về. Sau khi phóng ra phố, cậu chạy vụt vào một cái sân, tìm một góc kín đáo và lôi đồng ta-le từ trong túi ra.

Sau khi vén chiếc mạng sắt che mặt, người hiệp sĩ nhìn cậu một cách nghiêm nghị và quở trách, còn con sư tử đứng lên hai chân sau như gầm lên kết án cậu qua cái mõm nhè ra. Một lần nữa Vốp-ca hít hít đồng tiền trên tay và nghĩ: "Cần phải giấu đi. Không thể cho bố mẹ biết. Bố mẹ sẽ hỏi mình lấy ở đâu. Cũng không thể cho bạn bè xem: Me-cur-ri có thể biết được. Khi đó thì xúi quẩy không chịu nổi! Mang trong cặp sách ư? Rất nguy hiểm. Chôn ở trong sân ư? Sẽ bị mất thôi!".

Vốp-ca rút chân trái ra, giấu đồng ta-le vào trong giầy và đi về nhà. Đi thật là bất tiện.

Vốp-ca cố gắng đi không tấp tểnh để cho mọi người không nghĩ rằng cậu giấu cái gì trong giày. Nhưng thế nào cậu vẫn cứ đi khập khiễng, và những người đi đường nhìn cậu nghi ngờ. Ở chỗ cổng, con chó gác quen thuộc cũng ngạc nhiên ngửi ngửi chân trái cậu.

"Hừm, đánh hơi cái⁷ gì vậy? Chẳng có gì đâu." Vốp-ca bảo nó và đi về nhà.

Mẹ vừa lau sàn xong. Mẹ sai cởi bỏ giày ra và đi bằng dép. Vốp-ca nhìn mẹ nghi ngại. Có lẽ, mẹ biết rồi chăng? Nhưng mẹ thản nhiên đưa dép cho cậu và không nhìn xem cậu tháo giày thế nào. Vốpca yên tâm: mẹ không biết...

Nhưng đi dép cũng tai vạ. Dép lẹt quẹt, đồng ta le cứ mài vào chân và Vốpca lo rằng chân cậu sẽ thành chai. Cậu ngồi đăm chiêu, sợ nói chuyện và luôn luôn nghĩ: làm gì tiếp theo? Cậu thử giấu đồng tiền dưới cuốn sách trong chiếc tủ con, nhưng ngay lúc ấy mẹ lại lục tìm cuốn từ điển của Usacốp; may thay cho Vốpca, cuốn từ điển nằm ở chồng sách khác. Vốp-ca vơ lấy đồng tiền đem đi giấu dưới tấm vải nhà tắm. Nhưng mẹ lại rẽ vào nhà tắm, sau khi thấy Vốp-ca đang quỳ lom khom, mẹ hết sức kinh ngạc.

– Con tìm cái gì thế? – mẹ hỏi.

Vốp-ca chống chế một cách gượng gạo.

– Con xem xem, ba có vứt những mẩu xì-gà hút dở vào đây không – cậu buột nói ra, sau khi nhớ lại cuộc nói chuyện căng thẳng hôm trước giữa mẹ và bố.

Mẹ lại càng ngạc nhiên và bảo Vốp-ca rằng đó không phải là chuyện của cậu. Việc của cậu là đi học bài đi. Sau đó Vôpca nghĩ tới việc giấu đồng tiền vào chiếc máy hát là thứ mà không ai đụng tới sau khi mua vô tuyến, nhưng mẹ cảnh giác và theo sát gót cậu, nên Vôpca đành phải ngồi vào bàn học. Cậu làm bài tiếng Nga và giải bài tập. Kết quả không đúng nhưng Vôpca lại cho rằng đề bài in có chỗ sai nên cậu không giải lại. Bài Sử cậu đọc qua nhưng chẳng nhớ gì cả. Ý nghĩ cứ tập trung vào đồng tiền. Vôpca giấu nó vào chiếc dép bên phải, nhưng cũng chẳng có gì thay đổi: dù sao dép vẫn cứ trượt và quai dép cứ xiết vào chân.

Bố đi làm về hỏi tại sao chân Vôpca cứ lê lết như người tàn tật. Vôpca đáp rằng cậu sẽ học trượt bằng nên cậu nghiên cứu trước bước trượt. Mẹ tuyên bố rằng đó là trò ngớ ngẩn, và thế nào cũng cứ kẹp nhiệt độ cho cậu. Hóa ra nhiệt độ người cậu bình thường.

Đêm đêm Vôpca giấu đồng ta-le xuống dưới gối và hai lần trong đêm tỉnh dậy sờ sờ xem nó có rơi xuống sàn hay không. Buổi sáng cậu dậy uể oải, mẹ lại kẹp nhiệt độ cho cậu xem có sốt không, và nhiệt độ vẫn bình thường. Vôpca nói rằng mình cảm thấy rất khỏe và cậu đi học sớm hơn mọi ngày năm phút. Đồng ta-le cậu bỏ vào túi.

Vôpca không biết làm gì với đồng tiền, nhưng làm điều gì đó là rất cần thiết. Đồng tiền đó làm cho cậu chán ngán tới mức cậu vui lòng vứt nó đi, nhưng bản tính của người sưu tầm biết rõ giá trị của hiện vật hiếm quý đó ngăn không cho cậu vứt.

Nhưng còn một cách: trả nó lại cho Mercuri, còn phải nghĩ lý do gì đó và trả lại. Nói rằng là vô tình cầm đi... Mercuri, tất nhiên sẽ không tin, vậy lấy gì để chứng minh?

Mới lần ra chơi, Vôpca muốn nói về đồng tiền, nhưng cậu xấu hổ nên vẫn cứ gác lại. Cuối cùng vào đợt ra chơi lâu cậu đã quyết định. Cậu gọi Mercuri tới một cầu thang vắng, sau khi nhìn quanh cậu rút từ trong túi ra đồng ta le Brandenbưốc. Cậu định nói rằng cậu vô tình lưu giữ đồng tiền, nhưng trong cổ cậu có một cục gì đó chẹn lại nên cậu không thốt ra được lời nào. Vôpca im lặng đưa đồng tiền cho Mercuri.

– Chà vật quý quá! – Mercuri nói – Một ngàn sáu trăm bốn mươi tám. Hãy xem này, thật là cổ! "Brandenbưốc", – cậu ta đọc – Đó là nước Đức hiện nay. Chà, hiệp sĩ đẹp quá! Như là người sống! Qua đồng tiền này có thể nghiên cứu trực tiếp vũ khí của hiệp sĩ. Hãy nhìn này: mọi thứ đều rõ: mũ sắt, áo giáp, ngực vai, tay áo, thanh kiếm. Một đồng tiền quý. Cậu sẽ đổi chứ?

– Có gì mà đổi! – Vôpca nói trầm trầm – Đó là đồng tiền của cậu. Hôm qua tớ vô tình bỏ vào túi. Cậu đừng nghĩ rằng tớ cố tâm lấy. Tớ bỏ nó vào túi tình cờ. Bạn bỏ quá cho mình, nhé.

– Còn tớ thì không nghĩ đâu – Mercuri nói khẽ – Đó là chuyện thường gặp. Ai cũng có lúc vô tình... Bạn hãy cầm lấy đồng ta le. Tớ cũng chẳng biết là mình có. Đến khi nào tớ cần, tớ sẽ lấy để xem. Này, cậu cầm lấy!

Cậu ta đút đồng tiền vào túi Vốp ca rồi chạy ra hành lang./.

Vũ Nho dịch từ cuốn “ hành vi”, Nxb Văn học thiếu nhi, Leningrat, 1987.