Cảm nhận tiểu thuyết TRĂN TRỞ MỘT ĐỜI
Đọc “Trăn trở một đời ” của Nguyễn Mạnh
Thắng, nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2018
Vũ Nho
Thật ra, theo những điều mà tác
giả đã viết trong những tập thơ của mình, tiểu thuyết này của anh gần như là một
“ hồi kí tự truyện”. Không sao! Nếu sách ở dạng tự truyện, sẽ khó cho tác giả vì
những lí do tế nhị. Là “tiểu thuyết” thì cho phép người viết “hư cấu” nhiều hơn,
“bịa” thêm nhiều hơn. Và quan trọng nhất là nhân vật, dù có mẫu nguyên xi ngoài
đời, nhưng đã mang tên khác, là người khác. Tránh cho tác giả những phiền phức
không đáng có.
Không cần phải công phu khám phá
gì, thấy ngay tác phẩm “tiểu thuyết” đầu tay của nhà thơ còn thiếu kinh nghiệm. Ba phần đầu
chỉ vẻn vẹn có 51 trang in, phần sau gồm 278 trang. Đã thế phần một có
nhan đề “Tình mẹ”. Các phần sau lại không có nhan đề. Mà cái nhan đề “Tình mẹ” ấy
cũng không bao quát, không gây được ấn tượng gì sâu sắc, ngoài chuyện kể bà Cao góa chồng từ năm 21 tuổi, nuôi cậu con
trai đến khi cậu 13 tuổi thì bà cưới vợ cho con. Rồi bà nói với con trai rằng bà
muốn đi bước nữa với ông Đậu, người cùng làng.
Cả phần một, phần hai và phần ba đều viết bằng giọng “kể”. Câu
chuyện rềnh rang, chỉ xoay quanh chuyện bà Cao lấy vợ cho con, rồi bà lấy ông Đậu,
nhận một thằng bé làm con nuôi, đặt tên là Đình Lợi. Rồi bà Cao đứng lên lấy vợ
hai cho chồng mình mong cho ông có người nối dõi. Nói chung ba phần này
viết non tay, nhân vật không có gì đặc biệt. Nếu bạn đọc là người khó tính,
có thể bỏ sách xuống và hạ một câu : Nhạt! Chả có gì đáng xem!
Nhưng nếu ai kiên trì đọc tiếp phần
bốn, phần chính của cuốn sách này thì mới thấy cái hay của tiểu thuyết “Trăn trở một đời” . Nhân vật chính, chàng
trai Nguyễn Đình Lợi, con nuôi bà Cao, ông Đậu có một cuộc đời chìm nổi đầy trải
nghiệm trong cuộc chiến tranh chống Mĩ. Phần này, vẫn với văn phong “kể” như ba
phần trước, nhưng nhờ có nhiều “chuyện” để kể; nhờ cuộc đời lắm phức tạp, gian
nan, ngang trái; và nhờ một trí nhớ tốt, một giọng kể có duyên, do vậy mà những yếu tố đó đã làm nên thành công của
cuốn sách. Cuộc đời nhân vật chính Đình Lợi có nhiều nét giống với cuộc đời thực
của tác giả, nên yếu tố “tự truyện” là khá rõ. Nhưng không sao. Chính cuộc đời
lính tráng và những mất mát, tan vỡ, rồi may mắn của người viết, tự nó đã là một
“tiểu thuyết” hấp dẫn.
Anh chàng
Nguyễn Đình Lợi dù là con một , dù đã có giấy gọi nhập học Đại học vẫn kiên quyết
xin đi bộ đội. Cái thời của Lợi là thế “ Cả nước lên đường” mà! Anh chàng được thưởng phép về vì bắn giỏi, được chị phó
bí thư chi đoàn cho “vào đời”. Rồi anh
chàng khám tuyển phi công mọi tiêu chuẩn đều đạt, riêng mắt thì …bị đánh trượt.
Sung vào đơn vị lính dù, nhảy dù bị gió bay tạt sang sườn núi bên kia, bị dân quân bắt vì tưởng là “phi công Mĩ”. Đơn vị
lính dù giải tán, Lợi lại trở về huấn luyện lính đặc công. Phải là người lính
thời đó được huấn luyện, được thông tư tưởng, và phải có trí nhớ tốt mới nhớ được
lời của Lữ đoàn trưởng “ Tư tưởng còn
chưa thông, mang cái bình tông cũng không nổi”. Lợi lăn lộn ở chiến trường,
sốt rét, bị thương phần mềm. Hết làm lính
trinh sát đặc công, phụ trách máy bộ đàm, rồi lại chuyển sang hậu cần, làm
lính xăng dầu cho đến ngày đất nước giải phóng. Những kỉ niệm chiến trường ăn sâu
trong trí nhớ. Và Lợi còn ghi chép nhật
kí vào sách hướng dẫn máy 2 oát thông tin gửi về nhà. Chuyện cứu bạn ngã
xuống vực; chuyện ông tướng nói đùa chỉ có một sao, còn thấp hơn quân hàm binh
nhất; chuyện đơn vị trọc đầu như sư; chuyện vắt; chuyện muỗi, chuyện anh Nhung
về Bắc hai ngày cưới vợ cấp tập theo ý gia đình; chuyện bị sức ép hầm bị lấp; chuyện đặt mìn định hướng; chuyện nằm chung với
các tử sĩ, suýt bị công binh nhầm là tử
sĩ khiêng xuống chôn… Đủ cho người đọc thấy được sự gian khổ của cuộc chiến. Đó
cũng là một phần giá trị của tập sách viết
về hiện thực chiến tranh. Nó bổ sung thêm những ấn tượng cuộc chiến mà chúng ta
đã biết qua những tập sách “Nỗi buồn chiến
tranh” (Bảo Ninh), “Hồi ức lính” ( Vũ Công Chiến), “ Chuyện lính Tây Nam” ( Trung Sĩ),…
Vũ Nho, chủ trang
