TRẦN THỊ TRÂM giới thiệu 

 

VỀ MỘT HƯỚNG VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN

 

CỦA ÂM NHẠC DÂN GIAN TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM HÔM NAY

PGS.TS. Trần Thị Trâm

Sơ bộ khảo sát sự vận động của dòng âm nhạc dân gian đương đại ở nước

ta hiện nay, chúng tôi thấy: âm nhạc dân gian truyền thống đang vận động, phát

triển theo 2 xu hướng sau:

Thứ nhất: dân tộc hóa ca khúc Việt Nam đương đại, bằng cách đưa chất

liệu dân gian vào những bài hát tân nhạc làm cho tác phẩm trở nên sâu lắng và

mang đậm hồn cốt dân tộc. Đây là hướng được hình thành rất sớm và đã đạt

được nhiều thành tựu.

Thứ hai : quốc tế hóa, hiện đại hóa, những giá trị dân ca cổ truyền bằng

cách đưa những yếu tố của âm nhạc đương đại vào tác phẩm dân ca cổ truyền

làm cho chúng lột xác, trở nên trẻ trung, mới lạ, hấp dẫn, phù hợp với cách

cảm, cách nghĩ và tầm đón đợi của giới trẻ.

Bài báo này, đi sâu tìm hiểu xu hướng thứ hai – xu hướng vận động và

phát triển của âm nhạc dân gian truyền thống đang có nhiều hứa hẹn và có dấu

hiệu bùng nổ .

Tuy chỉ mới xuất hiện đầu thế kỷ XXI nhưng với một tư duy âm nhạc hiện

đại, xu hướng này đã nhanh chóng tạo nên những đột phá lớn. Bước đầu đã

tạo ra một quan niệm mỹ học mới, một cách làm nhạc mới cùng một cách cảm

thụ âm nhạc dân gian mới, một mô hình tác giả và công chúng mới..

Có lẽ, quá trình giao lưu, hội nhập vào nền văn hóa nhân loại đã đủ để

giới trẻ ngộ ra rằng, văn hóa luôn gắn với sự phát triển, mà chỉ có giao lưu mới

phát triển. Nhưng để hội nhập mà không hòa tan, đổi mới mà vẫn giữ được bản

sắc dân tộc chỉ có một con đường là trở về với văn hóa mẹ. Vì không gì dân tộc

bằng dân gian nên không ít nghệ sĩ thế hệ Gen Z, đã chọn cách trở về với cội

nguồn dân tộc. Nhưng khác với những thế hệ cha anh, với một tư duy âm nhạc

hiện đại, người trẻ có cách đi riêng. Họ hiểu rằng: Nền văn hóa hiện đại là nền

văn hóa đa sắc, mang tính giải trí và tính sáng tạo cao. Nền văn hóa đó chỉ có

thể hình thành bởi sự gặp gỡ giữa các nền văn hóa: giữa văn hóa dân gian và

bác học, văn hóa phương Đông và phương Tây, là sự gặp gỡ giữa văn hóa các

dân tộc, vùng miền, là sự gặp gỡ giữa văn hóa nghe – nhìn, gặp gỡ giữa các thế

hệ nghệ sĩ …

Biết rằng, cái mới chỉ được ra đời do sự gặp gỡ giữa những giá trị truyền

thống của dân tộc với những yếu tố tinh hoa tiếp nhận từ bên ngoài, họ đã cố

gắng mở rộng biên độ sáng tạo, đã khéo léo, linh hoạt pha trộn âm nhạc dân

gian truyền thống của dân tộc với những yếu tố mới lạ của thời đại một cách

thông minh, nhằm tạo nên những tác phẩm âm nhạc độc đáo, có tính thị giác

cao, đậm chất nghệ thuật đương đại.

 

2

Có thể kể đến những nghệ sĩ từng tạo cơn sốt trong âm nhạc khi biết

kết hợp ưu thế của các loại hình, các thế hệ. Ví dụ: kết hợp hai thế hệ trong tiết

mục Xẩm Thập Ân của Hoài Lâm và nghệ nhân Hà Thị Cầu, nghệ sĩ Xuân

Hinh đọc Rap cùng Tuấn Cry trong Bắc Bling. Kết hợp Xẩm của Việt Nam

với với Rap + EDM; kết hợp Xẩm với Hát văn, Xoan, Chèo, Quan họ, nhạc

trẻ… ( Nhóm của Hà Mio); kết hợp nhiều giai điệu Việt Nam mình (hát Văn,

Chèo, Xẩm, Quan họ với nhạc hiện đại … (trong dự án “Tơ đồng thánh thót”

của ca sĩ Vũ Thùy Linh;) kết hợp đàn nhị với Pop, Róc của nghệ sĩ Dương

Thùy Anh cùng với nhóm Cỏ Lạ, kết hợp đàn bầu với dàn nhạc đương đại của

NSUT Nguyễn Quang Hưng …

Người thành công và giữ vai trò khởi xướng, tạo ra làn sóng trẻ mạnh

mẽ với những bản hít đình đám là ca sĩ Hoàng Thùy Linh cùng nhóm nhà sản

xuất nhạc DTAP(tên goị nhóm nhạc sĩ - nhà sản xuất âm nhạc trẻ người Việt,

nổi bật với phong cách sáng tác kết hợp giữa âm nhạc dân gian Việt Nam và âm

nhạc hiện đại như pop, R& B, EDM…) của nhạc sĩ Hồ Hoài Anh. Bằng cách:

kết hợp nhạc điện tử hiện đại với chất liệu văn hóa dân gian truyền thống ,

Hoàng Thùy Linh đã nhanh chóng tạo ra xu hướng mới vào cuối năm 2019 và

đầu những năm 2020.

Hướng đi này đã giúp sự nghiệp âm nhạc của cô có sự bùng nổ: năm

2019 Linh cho ra đời 4 MV đình đám: Để Mị nói cho mà nghe, Tứ phủ, Kẻ

cắp bà gìa, Duyên âm. Năm 2022, là: Gieo quẻ, See tình.

MV See tình do nhạc sĩ Đoàn Minh Vũ sáng tác, mang phong cách Pop

hiện đại nhưng lại đậm âm hưởng dân gian Nam Bộ. Tác phẩm để anh chàng

bán chiếu miền Tây gặp và yêu nàng Tiên Cá giữa không gian là cánh đồng

Nam bộ với những cánh cò trắng muốt chao liệng, mà nhạc điệu, ca từ thật trẻ

trung, những tiếng đệm thật dễ thương, mang hơi thở cuộc sống hiện đại: Uầy

uầy quay quay/ Anh có bùa gì để em say/ Giây phút em gặp anh là em biết em si

tình/ Tình tình tình tang tang tính/Tang tình tình tình tang tính tang. Thông điệp

hãy yêu nhau đi đừng ngại của ca khúc đã lan tỏa tới nhiều quốc gia trên thế

giới. Bài hát gây ấn tượng mạnh với giai điệu bắt tai, hình ảnh bắt mắt, ca từ dí

dỏm và vũ đạo độc đáo nên nhanh chóng trở thành hiện tượng xã hội – siêu hit

viral đình đám được các bạn trẻ nhiều nước châu Á và cả các nước như Brazil,

Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, Mỹ… nhảy, cover.

Cùng xu hướng này phải kể đến Thị Màu( ra mắt ngày 22/3/ 2024) của

Hòa Minzy, nhạc Nguyễn Hoàng Phong, producer Masew. MV ca nhạc mang

đậm chất dân gian đương đại, được lấy cảm hứng từ nhân vật Thị Màu – một vai

nữ lệch nổi tiếng trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính - một trong 5 tác phẩm

kinh điển của sân khấu chèo Việt Nam:

Ốí làng nước ơi!Chiềng làng chiềng chạ/ Thượng hạ Tây đông/ Tự xưng

em là Thị Màu/ Í là con gái Phú ông/Tuổi em chứ còn bé lắm / cũng chưa đến

trăng rằm/ Ơ này chị em ơi ? Nay tư , mai đã mười lăm/ Ai muốn ăn oản/ thì lên

chùa chùa với em/ Này thày tiểu ơi/Em là Thị Màu/Em không biết đâu/Em cứ

bắt đền/ Gọi mẹ thưa cha/ Ăn vạ cả làng/ Cho em lấy chàng/Tình tang tang tình

tình tang/

 

3

MV có tới hàng triệu lượt view, nhờ có sự kết hợp một cách tinh tế giữa

giữa chèo truyền thống với nhạc điện tử đương đại và giai điệu bắt tai. Trang

phục thiên về áo tứ thân được cách tân: yếm đào buông lơi, váy phồng trẻ trung

rực rỡ. MV được quay giữa phố cổ Hà Nội, với kỹ thuật ánh sáng tạo nên một

không gian huyền ảo, đẹp mắt. Ca khúc được cộng đồng yêu nhạc đánh giá cao

cả về giọng hát, hình ảnh, thông điệp nghệ thuật. Nó cho thấy sự đầu tư nghiêm

túc của Hòa Minzy với dòng nhạc mang yếu tố dân gian.

Chỉ sau 1 năm, ngày 1/ 3/ 2025, Hòa minzy lại công bố MV Bắc Bling (

do Tuấn Cry sáng tác ) với sự đầu tư còn kỹ lưỡng hơn rất nhiều. Trong tác

phẩm dầy đặc những chất liệu dân gian vùng kinh Bắc, kết hợp đọc Ráp, hát

chế, nói vần vè và ngôn ngữ đời sống (tay chơi, lên đồ, local- tiếng Anh) …

Hình ảnh rất chỉn chu, trang phục đẹp mang màu sắc dân gian mà hiện đại. Lối

biểu diễn thật là độc đáo. Cùng biểu diễn với Hòa Minzy có đông đảo bà con

nông dân làng Lạc Xá, có Tuấn Cry đọc ráp cùng vua hài làng chèo Bắc Bộ

Xuân Hinh, có người đọc thơ, bên cạnh người đọc nhạc chế. Có đàn bầu, sáo

trúc, đàn nhị … hòa tấu cùng dàn nhạc điện tử. Ở đây có sự gặp gỡ giữa các

dòng văn hóa, giữa nhiều phong cách: dân gian và bác học, dân tộc và quốc tế,

truyền thống và hiện đại, nghiêm trang và hài hước… Đúng là cả một tập thể

sáng tạo. Tất cả làm nên một tác phẩm có giá trị: ngoài ý nghĩa giải trí còn có

giá trị văn hóa cao.

Ta về ta tắm ao ta/ Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn/ Tình quê son sắt

keo sơn/ Hương đồng gió nội cây rơm đợi chờ… Bắc Ninh vốn trọng chữ tình/

Nón quai thao em đợi ở sân đình/…

Sáng như đêm trăng rằm hội Lim, biết em đâu mà tìm/ Trót thương em

đâu thể ngồi im, cầm khăn í a làm tin/

Ăn một miếng trầu/Ăn một miếng trầu/ Ăn vào cho đỏ, môi mình môi ta/

Ăn một miếng trầu/ Bắc một chiếc cầu/ Bao lời chưa ngỏ/ Duyên mình duyên ta/

…Toát ra từ MV là tình yêu, niềm tự hào về mảnh đất Kinh Bắc địa linh nhân

kiệt, giàu bản sắc văn hóa và con người Bắc Ninh mến khách trọng tình. Bài hát

nghe rất thời thượng mà vẫn dân tộc nên ngay lập tức gây bão trên mạng xã hội.

Khắp nơi, đủ mọi lứa tuổi đã yêu thích, đã thuộc rồi hát và nhảy múa theo Bắc

Bling.

Có một ví dụ đắt giá là tiết mục Trống cơm của nhà Sao sáng (nhóm

anh tài Tự Long, Cường Seven, Soo bin) - ca khúc thành công nhất của Anh

trai vượt ngàn chông gai . Độ sáng tạo thể hiện rõ nhất là màn kết hợp giữa

những nét truyền thống và hiện đại. Nhóm nhạc đã làm mới tới 50% bản nhạc

gốc nhưng vẫn giữ trọn vẹn làn điệu dân ca quen thuộc. Nhiều người phải òa lên

kinh ngạc khi thấy: đàn bầu có thể nổi bật trên nền nhạc remix, hát chèo có thể

kết hợp với hát tình ca hiện đại (NSND Thu Huyền ngồi võng hát làn điệu chèo

cổ Đào liễu)…Những gía trị văn hóa thân thuộc được thổi hồn thời đại mang

một đời sống tinh thần mới lạ. Không chỉ giai điệu bắt tai, cách dàn dựng cũng

là điểm nhấn giúp tiết mục càng thêm bắt mắt. Kết cấu bài hát có nhiều sáng tạo

nên vẫn làm nên một tổng thể hoàn chỉnh. Cả bài liên kết với nhau bằng tiếng

nhạc cụ dân tộc ở phần nền như đàn tranh, trống đế, chập cheng… Phần mở đầu

nhẹ nhàng, tiết tấu tạo chất thơ, điệp khúc sôi nổi, phần kết bùng nổ dồn dập

 

4

tiếng trống canh và đàn bầu tạo cảm giác hào hùng. Vì thế, Trống cơm là một

tiết mục chiếm được cảm tình của đông đảo khán giả. Nhiều người phải Woà

lên kinh ngạc vì chúng ra đời đúng thời điểm, ý tưởng sáng tạo, được chuẩn bị

kỹ càng, lại được trình diễn bởi 3 anh tài, 3 ngôi sao, mỗi người một màu là Tự

Long, Cường Seven, Soo bin. Thật đúng là đỉnh nóc, kịch trần (chữ dùng của

NSND Tự Long), làm người xem mãn nhãn, từ đó giúp các bạn trẻ nhận ra nhạc

truyền thống có thể làm hay đến vậy….

Rất cần phải kể đến đến loạt MV tạo hiệu ứng và lan truyền mạnh mẽ

của cô bé thần đồng dân ca Phương Mỹ Chi: Quê em mùa nước lũ( giải nhì

giọng hát Việt nhí mùa đầu tiên năm 2013 ), Bà Năm, Cò lả, Chiếc áo bà ba,

Áo mới Cà Mau, Mẹ tôi… Những khúc ca này đã giúp cô góp phần đổi mới

dân ca Nam Bộ, đưa dân ca Nam Bộ tới khán giả cả nước. Và điều cần nhấn

mạnh là : chính nguồn sáng dân gian đã giúp cô thành công nối tiếp thành công.

Vừa mới đây, khi là đại diện Việt Nam tham gia cuộc thi âm nhạc quốc tế

Sing! Asia 2025 tổ chức tại Trung Quốc, Phương Mỹ Chi đã có thành công rất

lớn. Trong khi phần lớn thí sinh lựa chọn những bản Pop hiện đại thì Phương

Mỹ Chi lại mang đến một mảng màu khác biệt, bình dị, sâu lắng, đậm hồn dân

tộc. Hiểu rõ, tiêu chí của cuộc thi là đề cao bản sắc và khả năng sáng tạo trong

âm nhạc nên vòng ngoài, cô biểu diễn bài hát Buôn trăng, được lấy cảm hứng

từ bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mạc Tử, phần cuối tiết mục kết hợp với

Vovinam. Hai vòng tiếp theo cô đã chọn Rốc Hạt gạo, rồi Ma shup Lý Bắc

Bộ(Bà Còng đi chợ trời mưa, Lý cây đa. Bà rằng bà Rí, Đẩy xe bò) kết hợp điệu

múa dân gian Trống cơm. Vòng tứ kết, cô chọn Bóng phù hoa, lấy cảm hứng

từ Người con gái Nam xương của Nguyễn Dữ (Truyền kỳ mạn lục) có sử dụng

cây đàn cò Việt Nam. Với sự lựa chọn thông minh và nền tảng văn hóa dân gian

vững chắc, Phương Mỹ Chi đã có thể biến hóa, giao lưu với bè bạn, tích cực

góp phần làm đổi mới không chỉ dân ca Nam bộ mà còn làm mới dân ca Việt

Nam truyền thống, đồng thời góp phần đưa âm nhạc dân tộc ra thế giới. Phương

Mỹ Chi gây sốt mạng xã hội. Phần trình diễn của cô lọt vào tốp 3 xu hướng

thịnh hành trên You Tube. Những tác phẩm âm nhạc xuất sắc của Phương Mỹ

Chi đã làm rạng danh âm nhạc Việt Nam khi vượt qua hàng loạt đối thủ quốc tế,

không chỉ là hành trình của một nghệ sĩ trẻ tài năng mà là hành trình đưa âm

nhạc Việt Nam ra tầm châu lục, khẳng định bản sắc dân tộc trong một sân chơi

toàn cầu.

Thắng lợi vang dội của cô gái dân ca Phương Mỹ Chi năm 2025 trên thị

trường âm nhạc khu vực và quốc tế càng cho thấy, muốn đổi mới âm nhạc

truyền thống, ngoài kiến thức âm nhạc hiện đại, ngoài khát khao đổi mới, điều

tiên quyết là phải có hiểu biết sâu sắc về văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại.

Như vậy, trong thời đại 4.0 có một hướng đổi mới âm nhạc dân tộc đạt hiệu

quả cao đó là: đi đến tận cùng dân tộc để gặp nhân loại. Theo hướng này Âm

nhạc dân gian Việt thời đại toàn cầu = âm nhạc Việt truyền thống + tinh hoa

âm nhạc nhân loại. Nhưng không được quên rằng, để đưa những tác phẩm văn

hóa dân gian lên một tầm cao mới thì việc sử dụng chất liệu dân gian và những

 

5

yếu tố âm nhạc đương đại phải có lựa chọn kỹ càng cho phù hợp, tránh khiên cưỡng./.